Bỏ qua

← Quay lại mục lục tổng

16. Mắc bệnh mạn tính rồi thì sống thế nào

Thước đo: tỷ lệ tử vong chung (do mọi nguyên nhân) và tiền bạc. Sau khi phát hiện mắc bệnh mạn tính, thường vẫn còn vài chục năm phải sống, mục này tính xem nên quản lý vài chục năm đó thế nào.

1. Uống thuốc đủ theo chỉ định của bác sĩ, đừng thấy đỡ là ngừng

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì cóLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền, ngược lại còn tiết kiệm được tiền điều trị biến chứng về sau. Mỗi ngày uống thuốc không mất quá vài phút, cái khó là ngày nào cũng phải uống, không được bỏ sót.
  • Nói dễ hiểu: Người uống thuốc đủ theo lời bác sĩ sẽ tử vong ít hơn người uống thuốc ngắt quãng. Nhưng cần xem con số chênh lệch này có mức giảm trừ. Ngay cả những người uống đủ thuốc giả cũng có tỷ lệ tử vong thấp, cho thấy một phần lợi ích đến từ việc “những người có thể kiên trì uống thuốc vốn đã chú ý đến sức khỏe hơn”.
  • Lợi ích: Gộp 21 nghiên cứu, tổng cộng 46847 người để tính (phân tích gộp (meta-analysis)): So với người uống thuốc ngắt quãng, người uống đủ theo chỉ định của bác sĩ có tỷ lệ tử vong thấp hơn. Odds ratio 0.56, 95% CI 0.50–0.63 (khoảng tin cậy). Chỉ xét các phương pháp điều trị thực sự có hiệu quả, odds ratio là 0.55 (0.49–0.62)
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Simpson SH, Eurich DT, Majumdar SR, et al. (2006). A meta-analysis of the association between adherence to drug therapy and mortality. BMJ, 333(7557), 15. https://doi.org/10.1136/bmj.38875.675486.55
  • Ghi chú: Còn tranh cãi. Đây cũng là một trong những con số cần được giảm trừ nhiều nhất trong cuốn sách này. Trong cùng một phân tích gộp, ngay cả những người uống đủ giả dược (thuốc giả) cũng có tỷ lệ tử vong thấp (0.56, 0.43–0.74). Điều này cho thấy một phần khá lớn lợi ích đến từ việc “những người có thể kiên trì uống thuốc vốn đã chú ý đến sức khỏe hơn”. Tác giả gọi yếu tố lẫn vào này là hiệu ứng người tuân thủ sức khỏe. Tự ý ngừng thuốc khi điều trị bệnh lao sẽ khiến vi khuẩn kháng thuốc, xem mục 1, điều 49 (bệnh viện chuyên khoa lao).

2. Trước hết làm thủ tục xác nhận bệnh mạn tính, bệnh đặc thù điều trị ngoại trú, sau đó đăng ký khám chữa bệnh ngoài địa phương; tăng huyết áp, tiểu đường, xạ trị và hóa trị, lọc máu, chống thải ghép đều có thể thanh toán trực tiếp ngoài địa phương

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích lớnThước đo tiền bạc

  • Chi phí: Không tốn tiền. Trước khi đi, làm thủ tục đăng ký khám chữa bệnh ngoài địa phương một lần trên ứng dụng bảo hiểm y tế, có thể làm ngay trên điện thoại.
  • Nói dễ hiểu: Với 5 trường hợp gồm tăng huyết áp, tiểu đường, xạ trị và hóa trị ngoại trú do khối u ác tính, lọc máu do urê huyết, chống thải ghép sau ghép tạng, khi khám ngoại trú ở nơi khác về cơ bản đều có thể quẹt thẻ bảo hiểm y tế trực tiếp. Không cần tự ứng tiền trước rồi quay về nơi tham gia bảo hiểm để thanh toán. Nhưng trước hết phải làm thủ tục xác nhận bệnh mạn tính, bệnh đặc thù điều trị ngoại trú tại nơi tham gia bảo hiểm, sau đó đăng ký khám chữa bệnh ngoài địa phương. Phải làm xong cả hai thủ tục thì mới có tác dụng.
  • Lợi ích: Văn bản của Cục Bảo hiểm Y tế Quốc gia cho biết đã thực hiện được bước này. Nguyên văn là “về cơ bản đã thực hiện thanh toán trực tiếp liên tỉnh, có thể tiếp cận ở cấp huyện đối với chi phí điều trị ngoại trú cho 5 loại bệnh mạn tính, bệnh đặc thù gồm tăng huyết áp, tiểu đường, xạ trị và hóa trị ngoại trú do khối u ác tính, lọc máu do urê huyết, điều trị chống thải ghép sau ghép tạng”. “Có thể tiếp cận ở cấp huyện” nghĩa là có thể làm thủ tục ngay tại cấp huyện. Văn bản còn bổ sung thêm 5 loại bệnh trên cơ sở 5 loại này
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Văn phòng Cục Bảo hiểm Y tế Quốc gia, Văn phòng Bộ Tài chính (2024). “Thông báo về việc mở rộng ổn định và có trật tự phạm vi các loại bệnh mạn tính, bệnh đặc thù điều trị ngoại trú được thanh toán trực tiếp liên tỉnh” (〔2024〕19). https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/202409/content_6974467.htm
  • Ghi chú: Điều kiện tiên quyết là phải làm cả hai thủ tục: trước hết làm xác nhận bệnh mạn tính, bệnh đặc thù điều trị ngoại trú tại nơi tham gia bảo hiểm, sau đó đăng ký khám chữa bệnh ngoài địa phương. 5 loại bệnh được bổ sung đã triển khai đến đâu thì tiến độ mỗi nơi một khác, cần căn cứ thông tin do cơ quan bảo hiểm y tế địa phương công bố. Nếu bệnh viện không có thuốc đàm phán cần dùng, xem mục 24, điều 13 (nhà thuốc được chỉ định theo cơ chế “hai kênh”).

3. Tái khám theo khoảng cách do bác sĩ đưa ra, ghi các chỉ số của từng lần vào cùng một quyển sổ

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích nhỏThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Mỗi lần kiểm tra từ vài chục đến vài trăm tệ. Đi bệnh viện một chuyến cộng thêm thời gian chờ kết quả sẽ mất một ít thời gian. Cái khó là cách một thời gian lại phải đi một lần, rất dễ lần lữa hết lần này đến lần khác.
  • Nói dễ hiểu: Bệnh mạn tính cần xem sự thay đổi trong một khoảng thời gian, chứ không phải một giá trị ở một lần nào đó. Chỉ tự đo huyết áp ở nhà thì không thể biết huyết áp có nhờ vậy mà giảm hay không. Mang số đo cho bác sĩ, để bác sĩ điều chỉnh thuốc theo đó, huyết áp mới giảm nhiều hơn. Khi đổi bệnh viện, với các kết quả kiểm tra có ký hiệu công nhận lẫn nhau, thông thường bệnh viện không nên yêu cầu bạn làm lại.
  • Lợi ích: Bệnh mạn tính cần xem các chỉ số thay đổi thế nào trong một khoảng thời gian, chỉ nhìn một lần là chưa đủ. Với bệnh tăng huyết áp, có một phân tích gộp đã gộp dữ liệu gốc của 7138 người trong 15 thử nghiệm ngẫu nhiên để tính toán. So với người khám chữa bệnh như thường lệ, sau 12 tháng, người tự đo huyết áp tại nhà có mức thay đổi trung bình của huyết áp tâm thu tại phòng khám là −3.2 mmHg (95% CI −4.9 đến −1.6, khoảng tin cậy). Nhóm chỉ tự đo mà không có biện pháp nào khác đi kèm thì không nhìn thấy hiệu quả: −1.0 mmHg (−3.3 đến 1.2, khác biệt có thể chỉ là ngẫu nhiên). Nhóm được hỗ trợ nhiều nhất giảm 6.1 mmHg (3.2 đến 9.0). Hỗ trợ đi kèm nghĩa là bác sĩ, dược sĩ hoặc chính bệnh nhân điều chỉnh thuốc theo số đo, kết hợp với giáo dục sức khỏe và hướng dẫn lối sống. Kết luận của tác giả là chỉ tự đo không thể làm huyết áp thấp hơn, phải kết hợp điều chỉnh thuốc theo số đo mới có tác dụng. Những con số này đều là về huyết áp, không trực tiếp xem xét tỷ lệ tử vong. Khi đổi bệnh viện, quy định của Ủy ban Y tế Quốc gia và 3 cơ quan khác nêu rõ: Với các kết quả kiểm tra, xét nghiệm sẵn có do bệnh nhân cung cấp, nếu đáp ứng điều kiện công nhận lẫn nhau và nhu cầu chẩn đoán, điều trị thì bệnh viện và bác sĩ không được kiểm tra, xét nghiệm lại. Trên các phiếu kết quả có thể công nhận lẫn nhau có ký hiệu “HR”, chẳng hạn “HR toàn quốc”
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Tucker KL, Sheppard JP, Stevens R, et al. (2017). Self-monitoring of blood pressure in hypertension: A systematic review and individual patient data meta-analysis. PLoS Medicine, 14(9), e1002389. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1002389; Ủy ban Y tế Quốc gia, Cục Bảo hiểm Y tế Quốc gia, Cục Y học Cổ truyền Quốc gia, Cục Y tế thuộc Bộ Bảo đảm Hậu cần Quân ủy Trung ương (2022). “Thông báo về việc ban hành biện pháp quản lý công nhận lẫn nhau kết quả kiểm tra, xét nghiệm của cơ sở y tế” (〔2022〕6), điều 13, điều 17, điều 19. https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/2022-02/19/content_5674575.htm
  • Ghi chú: Chỉ cho mức B vì bằng chứng trực tiếp chỉ có một bệnh là tăng huyết áp, và kết cục cũng chỉ dừng ở huyết áp, chưa đến tỷ lệ tử vong. Chưa tìm thấy nghiên cứu xem việc “ghi các chỉ số vào một quyển sổ” tự nó có mang lại lợi ích gì cho kết quả sức khỏe hay không. Mỗi lần ít nhất phải ghi 4 thứ: ngày tháng, giá trị chỉ số, loại thuốc đang uống lúc đó, liều thuốc. Chụp phiếu xét nghiệm bằng điện thoại cũng được, nhưng tất cả phải đặt cùng một chỗ, đừng để mỗi nơi một tờ. Việc công nhận lẫn nhau có ngoại lệ: khi tình trạng bệnh thay đổi, kết quả thay đổi nhanh, trước khi phẫu thuật hoặc truyền máu, khi cấp cứu hồi sức, bệnh viện có thể kiểm tra lại. Cách sao chụp và lưu giữ bệnh án, hình ảnh, xem mục 24, điều 5 (tự lưu một bản bệnh án, báo cáo kiểm tra và hình ảnh)

4. Đừng vì thử bài thuốc dân gian hay thực phẩm bảo vệ sức khỏe mà dừng điều trị chính thống

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì cóLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền, còn tiết kiệm được khoản mua thực phẩm bảo vệ sức khỏe. Không tốn thời gian. Khó ở chỗ phải giữ vững lập trường khi người khác liên tục khuyên bạn thử.
  • Nói dễ hiểu: Những người mắc bệnh ung thư vốn có thể điều trị được nhưng chỉ dùng liệu pháp thay thế, không điều trị chính thống, có nguy cơ tử vong cao gấp 2.5 lần so với điều trị chính thống. Những người vừa điều trị vừa dùng liệu pháp bổ trợ thường từ chối phẫu thuật, hóa trị và xạ trị hơn, số ca tử vong tăng thêm là do điều này. Một số thảo dược, chẳng hạn như St. John's wort, còn làm giảm tác dụng của thuốc chống thải ghép và thuốc chống đông máu, muốn dùng thì trước hết hãy hỏi bác sĩ điều trị.
  • Lợi ích: Có hai nghiên cứu sử dụng dữ liệu đăng ký ung thư của Hoa Kỳ, đều xem xét những bệnh nhân mắc ung thư vú, ung thư tuyến tiền liệt, ung thư phổi và ung thư đại trực tràng chưa di căn, vốn có thể điều trị được. Nghiên cứu thứ nhất xem xét những người chỉ dùng liệu pháp thay thế, không phẫu thuật, hóa trị, xạ trị hay điều trị nội tiết. So với những bệnh nhân điều trị chính thống có các điều kiện tương đồng, nguy cơ tử vong của họ cao gấp 2.5 lần (tỷ số nguy cơ HR 2.50, 95% CI 1.88–3.27, nguy cơ cao hơn khoảng 150%). Với ung thư vú là 5.68 lần (3.22–10.04), ung thư phổi là 2.17 lần (1.42–3.32), ung thư đại trực tràng là 4.57 lần (1.66–12.61). Nghiên cứu thứ hai xem xét những người vừa điều trị chính thống vừa dùng liệu pháp bổ trợ. Tỷ lệ từ chối phẫu thuật của họ là 7.0% so với 0.1%, từ chối hóa trị là 34.1% so với 3.2%. Từ chối xạ trị là 53.0% so với 2.3%, từ chối điều trị nội tiết là 33.7% so với 2.8%. Tỷ lệ sống sau 5 năm là 82.2% so với 86.6%, nguy cơ tử vong cao gấp 2.08 lần (tỷ số nguy cơ HR 2.08, 1.50–2.90, nguy cơ cao hơn khoảng gấp đôi). Sau khi tính cả việc trì hoãn và từ chối điều trị, bản thân liệu pháp bổ trợ không còn cho thấy mối liên hệ với tử vong (tỷ số nguy cơ HR 1.39, 0.83–2.33). Kết luận của tác giả là số ca tử vong tăng thêm xuất phát từ việc từ chối điều trị chính thống. Tổng cục Quản lý Giám sát Thị trường yêu cầu trên nhãn thực phẩm bảo vệ sức khỏe phải ghi: "Thực phẩm bảo vệ sức khỏe không phải là thuốc, không thể thay thế thuốc để điều trị bệnh". Trung tâm Quốc gia về Sức khỏe Bổ trợ và Tích hợp Hoa Kỳ (NCCIH) nêu rõ St. John's wort (còn gọi là cỏ Ban âu) sẽ làm giảm tác dụng của nhiều loại thuốc. Trong đó có cyclosporine dùng để phòng thải ghép nội tạng và thuốc chống đông máu warfarin
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Johnson SB, Park HS, Gross CP, Yu JB (2018). Use of Alternative Medicine for Cancer and Its Impact on Survival. Journal of the National Cancer Institute, 110(1), 121-124. https://doi.org/10.1093/jnci/djx145; Johnson SB, Park HS, Gross CP, Yu JB (2018). Complementary Medicine, Refusal of Conventional Cancer Therapy, and Survival Among Patients With Curable Cancers. JAMA Oncology, 4(10), 1375-1381. https://doi.org/10.1001/jamaoncol.2018.2487; Tổng cục Quản lý Giám sát Thị trường (2019). Tổng cục Quản lý Giám sát Thị trường tổ chức họp báo chuyên đề về những vấn đề liên quan đến "Hướng dẫn ghi câu cảnh báo trên thực phẩm bảo vệ sức khỏe" và "Biện pháp quản lý danh mục nguyên liệu thực phẩm bảo vệ sức khỏe và danh mục chức năng bảo vệ sức khỏe". https://www.samr.gov.cn/tssps/sjdt/tpxw/art/2023/art_4b658b824b1b4b0ba57c09a56cc93aad.html; National Center for Complementary and Integrative Health (2025). St. John's Wort. https://www.nccih.nih.gov/health/st-johns-wort
  • Ghi chú: Chỉ cho mức B. Cả hai nghiên cứu đều chỉ xem xét bệnh ung thư, theo dõi từ dữ liệu đăng ký, không có đối chứng phân nhóm, những người chọn liệu pháp thay thế cũng có thể khác biệt ở các khía cạnh khác. Việc tính toán khi ngừng thuốc đối với các bệnh như cao huyết áp, tiểu đường, xem mục 1 (uống thuốc đủ theo chỉ định của bác sĩ). Nếu muốn thử thực phẩm bổ sung, trước hết hãy nói với bác sĩ điều trị. Có nên tốn tiền mua thực phẩm bảo vệ sức khỏe hay không, xem mục 6 điều 10 (thực phẩm bảo vệ sức khỏe, cao thuốc, thực phẩm bổ dưỡng)

5. Với bệnh mạn tính có tình trạng ổn định, bệnh viện cộng đồng có thể kê thuốc một lần tối đa 12 tuần

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích vừaThước đo thời gian

  • Chi phí: Không tốn tiền. Đến trung tâm dịch vụ y tế cộng đồng hỏi một câu xem có thể kê đơn dài ngày hay không, chỉ một câu hỏi là xong.
  • Nói dễ hiểu: Những người có tình trạng bệnh ổn định và không đổi thuốc đang dùng có thể được kê thuốc một lần tối đa 12 tuần tại trung tâm dịch vụ y tế cộng đồng. Tiết kiệm nửa ngày mỗi tháng đi đi về về, xếp hàng và đăng ký khám ở bệnh viện lớn.
  • Lợi ích: Không cần mỗi tháng đi đi về về, xếp hàng ở bệnh viện lớn để lĩnh thuốc. Trong cùng một nơi tham gia bảo hiểm, còn gọi là khu vực điều phối, về nguyên tắc, tỷ lệ thanh toán bảo hiểm khi nằm viện ở bệnh viện tuyến dưới cao hơn khoảng 10 điểm phần trăm so với bệnh viện tuyến trên
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Văn phòng Quốc vụ viện (2026). "Một số biện pháp đẩy nhanh xây dựng hệ thống chẩn đoán và điều trị theo cấp bậc". https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/202604/content_7065031.htm: "Đối với bệnh nhân mắc bệnh mạn tính đáp ứng điều kiện, cơ sở y tế cơ sở có thể kê đơn thuốc dài ngày, mỗi lần không quá 12 tuần."; cùng văn bản này nêu: "Về nguyên tắc, tỷ lệ thanh toán chi phí nằm viện giữa các cơ sở y tế trong khu vực điều phối sẽ được kéo giãn theo từng cấp, với chênh lệch khoảng 10 điểm phần trăm", đồng thời yêu cầu bệnh viện tuyến trên mở phòng khám các bệnh thường gặp và bệnh mạn tính như cao huyết áp, tiểu đường, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính tại cơ sở y tế tuyến dưới; cùng văn bản này nêu: "Bệnh viện cấp ba phải tập trung vào các bệnh cấp cứu nặng và nguy kịch, bệnh khó, phức tạp, tăng cường dịch vụ chuyển tuyến, hội chẩn và nằm viện, từng bước giảm các phòng khám thông thường đối với bệnh thường gặp tái khám, bệnh mạn tính có chẩn đoán rõ ràng và tình trạng ổn định", "đồng thời mở rộng phòng khám thông thường của đội ngũ chuyên gia đến các cơ sở y tế tuyến dưới"
  • Ghi chú: "Đáp ứng điều kiện" do bác sĩ đánh giá, thông thường là những người đã được chẩn đoán rõ ràng và phác đồ thuốc cũng ổn định. Thuốc vẫn là thuốc đó, thứ tiết kiệm được là nửa ngày đi lại mỗi tháng và phí đăng ký khám. Nếu tuyến dưới không có loại thuốc bạn cần, có thể hỏi xem có danh sách đăng ký thiếu thuốc và dịch vụ giao thuốc hay không. Cùng văn bản này cũng yêu cầu bệnh viện cấp ba từng bước giảm các phòng khám thông thường dành cho loại bệnh mạn tính này, đồng thời đưa phòng khám thông thường của đội ngũ chuyên gia đến cộng đồng. Vì vậy, sau này việc vẫn coi bệnh viện lớn là nơi lĩnh thuốc sẽ ngày càng khó đăng ký khám. Nếu cộng đồng không có loại thuốc bạn cần, hoặc cần bác sĩ chuyên khoa theo dõi để điều chỉnh thuốc, có thể tái khám và kê thuốc trực tuyến tại bệnh viện nơi đã được chẩn đoán, xem mục 24 điều 14 (tái khám trực tuyến tại bệnh viện internet).

6. Trước khi ký hợp đồng với bác sĩ gia đình tại cộng đồng, hãy hỏi rõ khoản nào được bảo hiểm y tế chi trả, khoản nào phải tự trả

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì khôngLợi ích vừaThước đo tiền bạc

  • Chi phí: Không tốn tiền. Hỏi thêm một câu trước khi ký hợp đồng, chỉ mất một phút.
  • Nói dễ hiểu: Gói dịch vụ cơ bản theo hợp đồng được bảo hiểm y tế chi trả theo quy định. Chi phí của gói dịch vụ cá nhân hóa phải hoàn toàn tự trả. Khi có người giới thiệu "gói nâng cấp", trước hết hãy hỏi rõ đây là gói cơ bản hay gói cá nhân hóa, đã đăng ký备案 hay chưa, một năm bao nhiêu tiền.
  • Lợi ích: Gói dịch vụ cơ bản được bảo hiểm y tế chi trả theo quy định. Chi phí của gói dịch vụ cá nhân hóa phải hoàn toàn tự trả, đồng thời loại gói này còn phải được cơ sở y tế tuyến dưới ký hợp đồng đăng ký với cơ quan y tế và sức khỏe cấp huyện
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Văn phòng Quốc vụ viện (2026). "Một số biện pháp đẩy nhanh xây dựng hệ thống chẩn đoán và điều trị theo cấp bậc". https://www.gov.cn/zhengce/zhengceku/202604/content_7065031.htm: "Tăng cường liên kết chính sách giữa thanh toán khám ngoại trú tuyến dưới và dịch vụ theo hợp đồng, gói dịch vụ cơ bản được đưa vào diện bảo hiểm y tế chi trả theo quy định; cơ sở y tế tuyến dưới ký hợp đồng phải đăng ký gói dịch vụ cá nhân hóa với cơ quan y tế và sức khỏe cấp huyện theo quy trình, chi phí do cá nhân chi trả."
  • Ghi chú: Giá trị của việc ký hợp đồng nằm ở chỗ có người theo dõi lâu dài căn bệnh của bạn, chứ không nằm ở việc gói đó bao gồm bao nhiêu hạng mục. Khi có người giới thiệu "gói nâng cấp", trước hết hãy hỏi ba câu: Đây là gói cơ bản hay gói cá nhân hóa, đã đăng ký备案 hay chưa, một năm bao nhiêu tiền.

7. Đã được chẩn đoán mắc bệnh tiểu đường thì đi kiểm tra đáy mắt một lần, sau đó kiểm tra theo khoảng thời gian bác sĩ chỉ định; mỗi năm kiểm tra bàn chân một lần

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Một lần kiểm tra đáy mắt có giãn đồng tử tốn vài chục đến vài trăm tệ. Kiểm tra bàn chân thường đã bao gồm trong buổi khám ngoại trú, không tốn thêm tiền. Cái khó là ngay cả khi mắt và chân không thấy khó chịu gì vẫn phải nhớ đi kiểm tra.
  • Nói dễ hiểu: Bệnh tiểu đường làm tổn thương đáy mắt và bàn chân, trước khi tổn thương đến mức không nhìn thấy được hoặc bắt đầu lở loét thì hầu như không có cảm giác gì. Phát hiện sớm thì vẫn còn cách chữa. Người mắc bệnh tiểu đường type 2 cần kiểm tra đáy mắt có giãn đồng tử một lần ngay khi được chẩn đoán, còn type 1 thì bắt đầu kiểm tra sau 5 năm kể từ khi phát bệnh. Nếu đã kiểm tra một hai lần không có vấn đề gì, đường huyết cũng đạt mục tiêu, thì có thể giãn ra thành một đến hai năm kiểm tra một lần. Mỗi năm kiểm tra bàn chân một lần.
  • Lợi ích: Tổn thương đáy mắt do bệnh tiểu đường gọi là bệnh võng mạc, tổn thương bàn chân gọi là bàn chân tiểu đường. Cả hai vấn đề này trước khi xảy ra hầu như không có cảm giác gì. Phát hiện sớm thì vẫn còn cách chữa. Đợi đến khi không nhìn thấy được hoặc bàn chân bắt đầu lở loét thì đã muộn
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (2026). "Tiêu chuẩn chẩn đoán và điều trị bệnh tiểu đường 2026 · Chương 12: Bệnh võng mạc, bệnh thần kinh và chăm sóc bàn chân". Diabetes Care: "People with type 2 diabetes should have an initial dilated and comprehensive eye examination by an ophthalmologist or optometrist at the time of the diabetes diagnosis." "Adults with type 1 diabetes should have an initial dilated and comprehensive eye examination by an ophthalmologist or optometrist 5 years after the onset of diabetes." "If there is no evidence of retinopathy from one or more annual eye exams and glycemic indicators are within the goal range, then screening every 1–2 years may be considered." "Perform a comprehensive foot evaluation at least annually to identify risk factors for ulcers and amputations." https://doi.org/10.2337/dc26-S012
  • Ghi chú: Người mắc bệnh tiểu đường type 2 cần kiểm tra ngay khi được chẩn đoán, còn type 1 thì 5 năm sau khi phát bệnh mới bắt đầu kiểm tra. Sự khác biệt nằm ở chỗ type 2 thường đã âm thầm tăng đường huyết nhiều năm. Nếu đã kiểm tra một hai lần không có vấn đề gì, đường huyết cũng đạt mục tiêu, thì có thể giãn ra thành một đến hai năm kiểm tra một lần. Người bị giảm cảm giác ở bàn chân nên tự nhìn lòng bàn chân mỗi ngày một lần, dùng gương soi cũng được. Thận cũng cần được kiểm tra mỗi năm, xem điều 13 (tỷ lệ albumin niệu trên creatinine).

8. Từng bị sỏi thận thì uống 2.5–3 lít nước mỗi ngày, giảm muối xuống dưới 6 gram

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Biến việc uống nước bất cứ lúc nào thành thói quen. Những ngày ra nhiều mồ hôi còn phải uống thêm, khó ở chỗ ngày nào cũng phải nhớ.
  • Nói dễ hiểu: Những người lần đầu bị sỏi canxi mà không tìm ra nguyên nhân, nếu không làm gì thì khoảng một phần tư sẽ bị lại trong vòng 5 năm. Những người tăng lượng nước uống, để lượng nước tiểu mỗi ngày đạt ít nhất 2 lít, chỉ hơn một phần mười bị lại trong vòng 5 năm, giảm hơn một nửa. Lượng nước theo hướng dẫn của Anh là uống 2.5 đến 3 lít mỗi ngày, muối không quá 6 gram.
  • Lợi ích: Một thử nghiệm đối chứng kéo dài 5 năm, chia ngẫu nhiên thành hai nhóm, với đối tượng là 199 bệnh nhân lần đầu bị sỏi canxi mà không tìm ra nguyên nhân (còn gọi là sỏi canxi vô căn). Một nhóm tăng lượng nước uống, để lượng nước tiểu mỗi ngày đạt ít nhất 2 lít; nhóm còn lại không áp dụng bất kỳ biện pháp can thiệp nào. Trong 5 năm, số người bị lại ở nhóm uống nhiều nước là 12/99 (12.1%), ở nhóm không can thiệp là 27/100 (27.0%), P=0.008. Giá trị P càng nhỏ thì càng cho thấy sự khác biệt giữa hai nhóm không phải do ngẫu nhiên. Khoảng thời gian trung bình giữa hai lần tái phát: 38.7±13.2 tháng so với 25.1±16.4 tháng, P=0.016. Lượng nước tiểu trong 24 giờ được đo lúc đầu ở bệnh nhân sỏi thấp hơn rõ rệt so với người không bị sỏi: nam giới là 1,057±238 mL so với 1,401±562 mL (P<0.0001), nữ giới là 990±230 mL so với 1,239±440 mL (P<0.001). Điều 1.8.1 trong hướng dẫn NICE NG118 khuyến nghị người lớn uống 2.5 đến 3 lít nước mỗi ngày, trẻ em và thanh thiếu niên uống 1 đến 2 lít tùy theo độ tuổi. Có thể cho thêm một ít nước chanh tươi vào nước, không uống nước có ga, người lớn mỗi ngày không dùng quá 6 gram muối. Điều 1.7.1 trong cùng hướng dẫn NICE khuyến nghị người lớn từng bị sỏi thận hoặc sỏi niệu quản nên cân nhắc làm một lần phân tích thành phần sỏi. Với người bị tái phát và hơn một nửa viên sỏi là canxi oxalat, điều 1.8.3 khuyến nghị cân nhắc bổ sung kali citrat. NICE cho rằng chưa tìm thấy bằng chứng về xét nghiệm nước tiểu 24 giờ nên không đưa ra khuyến nghị. Hướng dẫn về sỏi của Hiệp hội Tiết niệu châu Âu (EAU) có cách viết khác: mọi bệnh nhân bị sỏi đều phải được phân tích thành phần sỏi một cách đáng tin cậy. Người bị tái phát thuộc nhóm nguy cơ cao, cần lấy nước tiểu 24 giờ liên tiếp hai lần để làm xét nghiệm chuyển hóa chuyên sâu. Mục tiêu phòng ngừa chung mà hướng dẫn này đưa ra là uống 2.5 đến 3 lít nước mỗi ngày, lượng nước tiểu mỗi ngày đạt 2 đến 2.5 lít
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Bao Y, Tu X, Wei Q (2020). Water for preventing urinary stones (mục tiêu can thiệp của nghiên cứu Borghi 1996 được đưa vào là lượng nước tiểu ít nhất 2 L/ngày). Cochrane Database of Systematic Reviews, 2, CD004292. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7012319/; Borghi L, Meschi T, Amato F, Briganti A, Novarini A, Giannini A (1996). Urinary volume, water and recurrences in idiopathic calcium nephrolithiasis: a 5-year randomized prospective study. The Journal of Urology, 155(3), 839-843. https://doi.org/10.1016/s0022-5347(01)66321-3; National Institute for Health and Care Excellence (2019). Renal and ureteric stones: assessment and management. NICE guideline NG118, điều 1.7.1, 1.8.1, 1.8.3. https://www.nice.org.uk/guidance/ng118/chapter/Recommendations; European Association of Urology (2026). EAU Guidelines on Urolithiasis, Chapter 4 Metabolic Evaluation and Recurrence Prevention (mục 4.1, 4.1.2, Table 4.5). https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/metabolic-evaluation-and-recurrence-prevention (danh sách bệnh nhân sỏi nguy cơ cao xem Table 3.3 của cùng hướng dẫn: https://uroweb.org/guidelines/urolithiasis/chapter/guidelines)
  • Ghi chú: Tái phát giảm khoảng 55%, lại không tốn tiền; theo cách tính mức đáng làm của cuốn sách này, đây là khuyến nghị có mức đáng làm cao nhất trong mục này. Điều cần theo dõi là lượng nước tiểu trong 24 giờ; mục tiêu của hướng dẫn châu Âu là 2 đến 2.5 lít mỗi ngày, không phải xem đã uống vào bao nhiêu. Người ra nhiều mồ hôi và người làm việc trong môi trường nhiệt độ cao phải uống nhiều hơn. Thử nghiệm đó được thực hiện trên những bệnh nhân lần đầu phát bệnh, bị sỏi canxi vô căn. Sỏi có thể gồm nhiều thành phần, sỏi axit uric, sỏi nhiễm trùng và sỏi cystine đều có cách xử lý riêng. Cả hướng dẫn của Anh và châu Âu đều khuyến nghị làm một lần phân tích thành phần sỏi. Người từng bị tái phát, theo hướng dẫn châu Âu còn phải xét nghiệm nước tiểu 24 giờ rồi mới quyết định có cần dùng thêm thuốc hay không; hướng dẫn của Anh cho rằng bằng chứng về xét nghiệm này chưa đủ. Đừng kiêng canxi để phòng sỏi, xem mục 6, điều 21. Khi phát bệnh, nếu đau quặn vùng lưng và bụng dữ dội thì phải đến bệnh viện, không thể dựa vào việc uống nhiều nước để đẩy sỏi xuống. Tiểu ra máu nhưng không đau là vấn đề khác cần kiểm tra, xem mục 1, điều 27.

9. Sau khi được chẩn đoán bệnh gút, nếu đã mọc hạt tophi, hình ảnh cho thấy xương bị ăn mòn tạo thành khuyết hổng hoặc mỗi năm phát bệnh từ 2 lần trở lên, thì dùng thuốc hạ acid uric lâu dài, hạ acid uric máu xuống dưới 360 µmol/L và duy trì liên tục

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì cóLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Allopurinol mỗi tháng từ vài tệ đến vài chục tệ. Lúc mới bắt đầu, cứ vài tuần lại xét nghiệm acid uric máu một lần để điều chỉnh liều thuốc, sau khi ổn định thì vài tháng xét nghiệm một lần. Trong 3 đến 6 tháng đầu còn phải đồng thời dùng một loại thuốc phòng ngừa cơn phát bệnh. Điều khó là dù không đau cũng phải tiếp tục uống thuốc.
  • Nói dễ hiểu: Người đã mọc hạt tophi, xương bị ăn mòn tạo thành khuyết hổng hoặc mỗi năm phát bệnh từ 2 lần trở lên thì phải dùng thuốc hạ acid uric lâu dài, hạ acid uric xuống dưới 360 µmol/L. Người ít phát bệnh thì có dùng thuốc hay không nên bàn với bác sĩ. Những người được điều dưỡng điều chỉnh liều thuốc theo kết quả xét nghiệm, sau 2 năm có 95% đạt mục tiêu, còn những người khám chữa bệnh như bình thường chỉ có 30% đạt mục tiêu. Sau khi kiểm soát tốt mà ngừng thuốc, trong 5 năm đa số lại phát bệnh, kiêng ăn uống chỉ giúp giảm được một phần hạn chế.
  • Lợi ích: Một thử nghiệm đối chứng phân ngẫu nhiên thành 2 nhóm, gồm 517 người trưởng thành từng phát bệnh trong 12 tháng trước đó. Một nhóm do điều dưỡng chủ trì, giải thích rõ cho bệnh nhân về bệnh tình, sau đó điều chỉnh acid uric theo chỉ số cho đến khi đạt mục tiêu. Nhóm còn lại đi khám bác sĩ đa khoa như bình thường. Sau 2 năm, tỷ lệ acid uric máu giảm xuống <360 µmol/L (6 mg/dL) là 95% so với 30%. Xác suất đạt mục tiêu khoảng gấp 3.18 lần nhóm điều trị thông thường (nguy cơ tương đối RR 3.18, 95% CI 2.42–4.18, khoảng này là phạm vi đáng tin cậy của con số), P<0.0001. Ở năm thứ 2, tần suất phát bệnh, hạt tophi và chất lượng cuộc sống, là 3 chỉ số phụ, cũng đều tốt hơn nhóm điều trị thông thường. Mỗi một năm sống có tính đến chất lượng cuộc sống được kéo dài thêm (năm sống điều chỉnh theo chất lượng) tốn £5,066. Cùng thử nghiệm này còn thực hiện một nghiên cứu theo dõi, gửi bảng hỏi cho 438 người và thu về 82%. Cả hai nhóm đều tự báo cáo số lần phát bệnh trong 12 tháng trước đó. Trung vị của nhóm đạt mục tiêu là 0 lần (một nửa số người ở mức 0–0 lần). Nhóm điều trị thông thường là 1 lần (0–3), P<0.001. Phạm vi trong ngoặc được gọi là khoảng tứ phân vị. Tỷ lệ vẫn đang dùng thuốc hạ acid uric ở nhóm đạt mục tiêu gấp 1.19 lần nhóm điều trị thông thường (nguy cơ tương đối sau hiệu chỉnh RR 1.19, 1.09–1.30). Hướng dẫn điều trị bệnh gút năm 2020 của Hội Thấp khớp học Hoa Kỳ khuyến nghị mạnh mẽ 3 nhóm người bắt đầu điều trị hạ acid uric: người có hạt tophi dưới da, người được kiểm tra hình ảnh cho thấy bệnh gút đã ăn mòn xương tạo thành khuyết hổng, và người phát bệnh ≥2 lần mỗi năm. Người từng phát bệnh hơn 1 lần nhưng chưa đến 2 lần mỗi năm thì hướng dẫn khuyến nghị có điều kiện dùng thuốc; khuyến nghị có điều kiện nghĩa là bác sĩ và bệnh nhân cùng bàn bạc để quyết định. Người phát bệnh lần đầu thì có điều kiện không khuyến nghị dùng thuốc ngay. Ngoại lệ là những người đồng thời mắc bệnh thận mạn giai đoạn 3 trở lên, acid uric máu >9 mg/dL hoặc từng bị sỏi đường tiết niệu; các trường hợp này được khuyến nghị có điều kiện dùng thuốc. Cách làm là liên tục theo dõi acid uric máu, căn cứ vào kết quả để điều chỉnh liều cho đến khi đạt mục tiêu, mục tiêu là <6 mg/dL. Lựa chọn đầu tiên là allopurinol, người mắc bệnh thận mạn giai đoạn 3 trở lên cũng ưu tiên dùng thuốc này, liều khởi đầu ≤100 mg/ngày. Khi bắt đầu điều trị, đồng thời dùng thuốc chống viêm để dự phòng, ít nhất trong 3 đến 6 tháng. Cùng hướng dẫn này còn trích dẫn một nhóm quan sát ca bệnh. Những bệnh nhân này sau khi kiểm soát tốt trong thời gian dài đã ngừng thuốc, sau khi ngừng thuốc acid uric máu vẫn duy trì <7 mg/dL. Trong số họ, chỉ có 13% (27/211) không phát bệnh lần nào trong thời gian theo dõi 5 năm. Về chế độ ăn uống, người hạn chế hoặc cai rượu có acid uric máu thấp hơn người không hạn chế 1.6 mg/dL, một phần bia làm acid uric máu tăng 0.16 mg/dL. Chế độ ăn lành mạnh, chế độ ăn Địa Trung Hải và chế độ ăn DASH có hiệu quả nhỏ hơn. Việc nên ưu tiên loại thuốc hạ acid uric nào vẫn còn bất đồng. Hướng dẫn của Hội Thấp khớp học Hoa Kỳ khuyến nghị mạnh mẽ dùng allopurinol làm lựa chọn đầu tiên, vì thuốc có hiệu quả khi dùng đủ liều, dễ dung nạp, an toàn và rẻ. Hướng dẫn cũng khuyến nghị có điều kiện rằng: người đang dùng febuxostat nếu có tiền sử bệnh tim mạch hoặc mới xuất hiện biến cố tim mạch thì nếu có thuốc khác để đổi nên đổi sang thuốc khác. Khuyến nghị này phù hợp với cảnh báo khung đen mà FDA đưa ra đối với febuxostat. Một trong những căn cứ là thử nghiệm CARES, trong đó 6190 bệnh nhân gút kèm bệnh tim mạch được phân ngẫu nhiên dùng febuxostat hoặc allopurinol. Nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân ở nhóm febuxostat gấp 1.22 lần nhóm allopurinol (tỷ số nguy cơ HR 1.22, 95% CI 1.01–1.47, nguy cơ cao hơn khoảng 22%). Tử vong do tim mạch là 1.34 lần (1.03–1.73, cao hơn khoảng 34%). Kết luận của thử nghiệm FAST ở châu Âu lại khác. Thử nghiệm này thu nhận 6128 bệnh nhân trên 60 tuổi có yếu tố nguy cơ tim mạch, và các biến cố tim mạch chính ở nhóm febuxostat không nhiều hơn nhóm allopurinol (tỷ số nguy cơ HR 0.85, 0.70–1.03). Tỷ lệ tử vong là 7.2% ở nhóm febuxostat và 8.6% ở nhóm allopurinol. Đối với người dùng thuốc thúc đẩy bài tiết acid uric qua thận, Hội Thấp khớp học Hoa Kỳ khuyến nghị có điều kiện không kiềm hóa nước tiểu, vì không có bằng chứng cho thấy biện pháp này có hiệu quả, mức độ chắc chắn của bằng chứng rất thấp. Đồng thời, hội yêu cầu dặn những người này uống nhiều nước hơn. Người đã biết có sỏi thận hoặc mắc bệnh thận mạn giai đoạn 3 trở lên không nên dùng loại thuốc này. Hướng dẫn này cũng viết rằng kiểu gen HLA-B*5801 phổ biến nhất ở người có nguồn gốc Hán, Hàn Quốc và Thái Lan, chiếm 7.4%; ở người Mỹ gốc Phi là 3.8%, còn người da trắng và người gốc Tây Ban Nha đều là 0.7%. Người châu Á và người Mỹ gốc Phi dùng allopurinol có nguy cơ mắc hội chứng quá mẫn với allopurinol đều gấp 3 lần người da trắng. Hướng dẫn khuyến nghị có điều kiện rằng hai nhóm người này nên xét nghiệm HLA-B*5801 trước khi dùng allopurinol, mức độ chắc chắn của bằng chứng rất thấp
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Doherty M, Jenkins W, Richardson H, et al. (2018). Efficacy and cost-effectiveness of nurse-led care involving education and engagement of patients and a treat-to-target urate-lowering strategy versus usual care for gout: a randomised controlled trial. Lancet, 392(10156), 1403-1412. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)32158-5;Abhishek A, Jenkins W, La-Crette J, Fernandes G, Doherty M (2020). Nurse-led care is preferred over GP-led care of gout and improves gout outcomes: results of Nottingham Gout Treatment Trial follow-up study. Rheumatology, 59(3), 575-579. https://doi.org/10.1093/rheumatology/kez333;FitzGerald JD, Dalbeth N, Mikuls T, et al. (2020). 2020 American College of Rheumatology Guideline for the Management of Gout. Arthritis Care & Research, 72(6), 744-760: "Các khuyến nghị mạnh bao gồm bắt đầu ULT cho tất cả bệnh nhân bị gout có hạt tophi, tổn thương trên X-quang do gout hoặc thường xuyên tái phát cơn gout"; "Đối với những bệnh nhân trước đây đã từng trải qua >1 cơn gout nhưng các cơn tái phát không thường xuyên (<2/năm), chúng tôi có khuyến nghị có điều kiện về việc bắt đầu ULT thay vì không dùng ULT"; "Đối với những bệnh nhân đang trải qua cơn gout đầu tiên, chúng tôi có khuyến nghị có điều kiện chống lại việc bắt đầu ULT thay vì không dùng ULT". https://doi.org/10.1002/acr.24180;White WB, Saag KG, Becker MA, et al.; CARES Investigators (2018). Cardiovascular Safety of Febuxostat or Allopurinol in Patients with Gout. New England Journal of Medicine, 378(13), 1200-1210. https://doi.org/10.1056/NEJMoa1710895;Mackenzie IS, Ford I, Nuki G, et al.; FAST Study Group (2020). Long-term cardiovascular safety of febuxostat compared with allopurinol in patients with gout (FAST): a multicentre, prospective, randomised, open-label, non-inferiority trial. Lancet, 396(10264), 1745-1757. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)32234-0;Hội Nội tiết, Hiệp hội Y khoa Trung Quốc (2020). "Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị tăng acid uric máu và bệnh gout ở Trung Quốc (2019)". Tạp chí Nội tiết và Chuyển hóa Trung Hoa, 36(1), 1-13. https://doi.org/10.3760/cma.j.issn.1000-6699.2020.01.001
  • Ghi chú: Còn tranh cãi: nên dùng loại thuốc nào để hạ acid uric, hướng dẫn của các nước không giống nhau. Hướng dẫn của Mỹ ưu tiên allopurinol, người mắc bệnh tim mạch nếu có thể đổi thuốc thì không nên dùng febuxostat, nhưng thử nghiệm FAST của châu Âu không cho thấy febuxostat nguy hiểm hơn. Ở Trung Quốc hiện vẫn có thể mua benzbromarone, đây là thuốc thúc đẩy thải acid uric. Hướng dẫn của Hiệp hội Y khoa Trung Quốc (bản 2019 và bản cập nhật 2024) có khuyến nghị riêng về việc lựa chọn thuốc và kiềm hóa nước tiểu. Dùng benzbromarone có cần thêm natri bicarbonate để kiềm hóa nước tiểu hay không, hướng dẫn của Mỹ cho rằng chưa có bằng chứng; hãy làm theo ý kiến bác sĩ, đồng thời không được bỏ qua việc uống nhiều nước. Người dân tộc Hán trước khi dùng allopurinol đáng cân nhắc xét nghiệm HLA-B*5801. Đây là một dạng biến thể gen bẩm sinh, có chức năng điều hòa phản ứng miễn dịch; kết quả xét nghiệm một lần sẽ không thay đổi suốt đời. Những người mang gen này chiếm 7.4% ở người Hán, người Hàn Quốc và người Thái Lan, trong khi người da trắng và người gốc Tây Ban Nha chỉ chiếm 0.7%. Người Mỹ gốc Á và người Mỹ gốc Phi sau khi dùng allopurinol có nguy cơ mắc hội chứng quá mẫn với allopurinol cao gấp 3 lần người da trắng; khi bệnh nặng, da có thể bong tróc trên diện rộng và có thể nguy hiểm đến tính mạng. Hướng dẫn điều trị gout năm 2020 của American College of Rheumatology khuyến nghị hai nhóm người này có thể cân nhắc xét nghiệm trước khi dùng thuốc. Mới bắt đầu hạ acid uric lại dễ gây khởi phát cơn gout hơn, vì vậy hướng dẫn yêu cầu rõ ràng rằng trong 3 đến 6 tháng đầu phải đồng thời dùng một loại thuốc dự phòng chống viêm. "Uống thuốc hạ acid uric mà lại đau hơn nên đã ngừng thuốc" là một cách thất bại thường gặp trong việc này. Khi đau, việc cần làm là dùng thêm thuốc chống viêm theo chỉ định, chứ không phải ngừng thuốc hạ acid uric. Mức đạt mục tiêu được các nơi ghi khác nhau: <6 mg/dL tương đương khoảng 360 µmol/L, phiếu xét nghiệm ở Trung Quốc thường dùng µmol/L. Phát hiện acid uric cao khi khám sức khỏe nhưng chưa từng lên cơn là chuyện khác, xem mục 6 điều 19. Đồ uống có đường và rượu xem mục 2 điều 7, 19 (không uống đồ uống có đường, uống ít rượu hoặc không uống). Ăn một bữa quá nhiều thịt và hải sản, uống rượu sẽ gây khởi phát cơn gout; xem điều 10 (khi ăn đồ nướng, tụ tập ăn uống thì đừng ăn quá nhiều thịt và hải sản trong một bữa)

10. Đã từng bị gout thì khi ăn đồ nướng, tụ tập ăn uống đừng ăn một bữa quá nhiều thịt và hải sản, cũng nên uống ít rượu

Tiền 0 đồngThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Không tốn tiền. Khi ăn đồ nướng, tụ tập ăn uống thì gọi ít xiên thịt và hải sản hơn, uống ít rượu hơn. Cái khó là phải tự kiềm chế mình trên bàn ăn.
  • Nói dễ hiểu: Những người từng bị gout, trong hai ngày trước đó càng ăn nhiều purine thì càng dễ phát bệnh, nhóm ăn nhiều nhất là dễ phát bệnh nhất, kể cả khi đang dùng thuốc hạ acid uric cũng vậy. Ngày hôm trước uống từ 2 đến 4 cốc rượu cũng dễ phát bệnh hơn; bia, rượu trắng, rượu vang đều tính.
  • Lợi ích: Một nghiên cứu theo dõi trực tuyến 633 bệnh nhân gout trong 1 năm, so sánh hai ngày trước khi mỗi người phát bệnh với hai ngày không phát bệnh của chính người đó (nghiên cứu bệnh-chứng lồng ghép). Purine là một thành phần trong thực phẩm, vào cơ thể sẽ chuyển thành acid uric. Tổng lượng purine ăn vào trong hai ngày được chia thành năm nhóm từ ít đến nhiều; ăn càng nhiều thì càng dễ phát bệnh. So với nhóm ít nhất, OR phát bệnh của bốn nhóm sau lần lượt là 1.17, 1.38, 2.21, 4.76 (OR, xu hướng P<0.001). Chỉ tính purine có nguồn gốc động vật, OR lần lượt là 1.42, 1.34, 1.77, 2.41. Chỉ tính purine có nguồn gốc thực vật thì lần lượt là 1.12, 0.99, 1.32, 1.39. Khi xem xét riêng theo giới tính, có uống rượu hay không, có dùng thuốc lợi tiểu, allopurinol, thuốc chống viêm giảm đau, colchicine hay không, kết quả đều giống nhau. Một nghiên cứu khác của cùng nhóm nghiên cứu đã xem xét lượng rượu uống trong 24 giờ trước khi phát bệnh của 724 bệnh nhân gout. So với không uống, uống trên 1 đến 2 cốc có OR là 1.36 (95% CI 1.00–1.88, khoảng tin cậy), trên 2 đến 4 cốc là 1.51 (1.09–2.09). Rượu vang, bia và rượu mạnh đều có liên quan đến phát bệnh. Một nghiên cứu theo dõi khác xem xét những người chưa từng bị gout: theo dõi 47150 nam giới ở Mỹ trong 12 năm, chỉ ghi nhận chứ không chia nhóm. Nhóm ăn nhiều thịt nhất, tức một phần năm có mức ăn cao nhất, có xác suất bị gout cao hơn khoảng 41% so với một phần năm ăn ít nhất (RR 1.41, 1.07–1.86). Hải sản cao hơn khoảng 51% (1.51, 1.17–1.95). Ngược lại, nhóm ăn nhiều sản phẩm từ sữa nhất có xác suất thấp hơn khoảng 44% (0.56, 0.42–0.74). Không thấy mối liên quan giữa rau có nhiều purine và tổng lượng protein. Trong cùng nhóm người này, mỗi ngày uống thêm một chai bia 12 ounce (khoảng 355 mililit) làm xác suất bị gout cao hơn khoảng 49% (RR 1.49, 1.32–1.70). Mỗi ngày uống thêm một cốc rượu mạnh làm xác suất này cao hơn khoảng 15% (1.15, 1.04–1.28). Rượu vang không cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (1.04, 0.88–1.22)
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Zhang Y, Chen C, Choi H, Chaisson C, Hunter D, Niu J, Neogi T (2012). Purine-rich foods intake and recurrent gout attacks. Annals of the Rheumatic Diseases, 71(9), 1448-1453. https://doi.org/10.1136/annrheumdis-2011-201215;Neogi T, Chen C, Niu J, Chaisson C, Hunter DJ, Zhang Y (2014). Alcohol quantity and type on risk of recurrent gout attacks: an internet-based case-crossover study. The American Journal of Medicine, 127(4), 311-318. https://doi.org/10.1016/j.amjmed.2013.12.019;Choi HK, Atkinson K, Karlson EW, Willett W, Curhan G (2004). Purine-rich foods, dairy and protein intake, and the risk of gout in men. New England Journal of Medicine, 350(11), 1093-1103. https://doi.org/10.1056/NEJMoa035700;Choi HK, Atkinson K, Karlson EW, Willett W, Curhan G (2004). Alcohol intake and risk of incident gout in men: a prospective study. Lancet, 363(9417), 1277-1281. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(04)16000-5;Major TJ, Topless RK, Dalbeth N, Merriman TR (2018). Evaluation of the diet wide contribution to serum urate levels: meta-analysis of population based cohorts. BMJ, 363, k3951. https://doi.org/10.1136/bmj.k3951
  • Ghi chú: Chủ yếu viết cho những người đã từng phát bệnh. Những người chưa từng bị gout thì ảnh hưởng của việc ăn gì đến acid uric nhỏ hơn người ta thường nghĩ. Trong số 16760 người trưởng thành da trắng ở Mỹ chưa từng bị gout, thói quen ăn uống chỉ có thể giải thích không quá 0.3% sự khác biệt về acid uric máu, trong khi những khác biệt gene phổ biến có thể giải thích 23.9%. Vì vậy, nếu có người xung quanh ăn đồ nướng, uống bia rồi bị gout thì chế độ ăn là một trong những yếu tố khởi phát, nhưng thể chất đóng vai trò lớn hơn. Các nghiên cứu xem xét lượng thịt, hải sản và rượu ăn uống, không phân biệt có nướng hay không; hải sản món nguội ăn kèm bia cũng được tính như vậy. Cả ba nghiên cứu đều chỉ theo dõi và ghi nhận, không chia nhóm; người bệnh tự khai báo trên mạng đã ăn gì khi phát bệnh, và đối tượng đều là người Mỹ, chưa tìm thấy dữ liệu của người Trung Quốc. Con số về sản phẩm từ sữa cũng chỉ là kết quả theo dõi và ghi nhận, chưa có thử nghiệm chứng minh uống nhiều sữa có thể phòng gout. Ăn ít không thể thay thế thuốc hạ acid uric; chỉ dựa vào kiêng khem thì mức hạ được rất hạn chế, xem điều 9 (đã được chẩn đoán gout thì dùng thuốc hạ acid uric lâu dài). Cách tính theo tỷ lệ tử vong đối với thịt chế biến sẵn và rượu xem tại mục 2, điều 18 (ăn ít thịt chế biến sẵn) và mục 2, điều 19 (uống ít hoặc không uống rượu)

11. Người có kết quả dương tính với kháng nguyên bề mặt viêm gan B nên siêu âm B gan và xét nghiệm alpha-fetoprotein 6 tháng một lần, quyết định có dùng thuốc kháng virus hay không theo đánh giá của bác sĩ; đã dùng thì không được tự ý ngừng

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì cóLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: 6 tháng đi khám khoa bệnh gan hoặc khoa truyền nhiễm một lần, xét nghiệm máu rồi làm thêm siêu âm B, chi phí mỗi nơi khác nhau. Người cần dùng thuốc kháng virus thì Cục Bảo hiểm Y tế Quốc gia cho biết, sau khi entecavir được đưa vào chương trình mua sắm tập trung, chi phí thuốc một năm giảm xuống còn hơn 100 tệ. Cái khó là dù không cảm thấy gì vẫn phải đi kiểm tra đúng hạn, thuốc cũng phải uống liên tục.
  • Nói dễ hiểu: Người mang virus viêm gan B nên kiểm tra siêu âm B và alpha-fetoprotein 6 tháng một lần; trong một thử nghiệm ở Thượng Hải, số người chết vì ung thư gan giảm gần 4 phần 10. Càng nhiều virus trong máu thì về sau càng dễ mắc ung thư gan. Người đã bị xơ hóa gan nặng hoặc xơ gan, sau khi dùng thuốc kháng virus thì số ca ung thư gan giảm khoảng một nửa. Phần lớn thuốc phải dùng lâu dài, tự ý ngừng thuốc thì virus dễ tăng trở lại.
  • Lợi ích: Một thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên ở Thượng Hải gồm 18816 người từ 35 đến 59 tuổi, tất cả đều nhiễm virus viêm gan B hoặc có tiền sử viêm gan mạn tính. Nhóm sàng lọc được mời xét nghiệm alpha-fetoprotein và siêu âm B 6 tháng một lần, nhóm đối chứng không được sàng lọc. Alpha-fetoprotein là một chỉ số xét nghiệm bằng cách lấy máu, thường tăng cao khi mắc ung thư gan. Nhóm sàng lọc có 32 người chết vì ung thư gan, nhóm đối chứng có 54 người. Tỷ lệ tử vong do ung thư gan là 83.2 so với 131.5 trên mỗi 10 vạn người. Tỷ lệ của nhóm sàng lọc bằng 0.63 lần nhóm đối chứng (95% CI 0.41–0.98, khoảng tin cậy), thấp hơn khoảng 37%. Trong nhóm sàng lọc, 46.5% số ca ung thư gan được phát hiện đã được phẫu thuật cắt bỏ, trong khi nhóm đối chứng chỉ có 7.5%. Một nghiên cứu theo dõi ở Đài Loan gồm 3653 người từ 30 đến 65 tuổi, dương tính với kháng nguyên bề mặt, được theo dõi trung bình 11.4 năm, chỉ ghi nhận mà không phân nhóm. Khi tham gia nghiên cứu, lượng virus trong máu càng nhiều thì về sau càng dễ mắc ung thư gan. Ở những người có lượng virus dưới 300 bản sao mỗi ml, có 108 ca ung thư gan trên mỗi 10 vạn người-năm. Ở những người có từ 1 triệu bản sao mỗi ml trở lên, con số này là 1152 ca. Tỷ lệ mắc ung thư gan cộng dồn lần lượt là 1.3% và 14.9%. Sau khi loại trừ các yếu tố giới tính, tuổi tác, hút thuốc, uống rượu, transaminase và xơ gan, quy luật lượng virus càng nhiều thì ung thư gan càng nhiều vẫn đúng. Một thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên ở châu Á gồm 651 bệnh nhân viêm gan B mạn tính đã bị xơ hóa gan nặng hoặc xơ gan. Một nhóm dùng lamivudine, một nhóm dùng giả dược, thời gian dùng thuốc trung vị là 32.4 tháng. Tỷ lệ ung thư gan là 3.9% so với 7.4%, nguy cơ thấp hơn khoảng một nửa (HR 0.49, P=0.047). Tình trạng bệnh nặng thêm là 7.8% so với 17.7% (HR 0.45, nguy cơ thấp hơn khoảng 55%). Hướng dẫn bản năm 2022 của Hội Y học Trung Quốc nêu rõ, người nhiễm virus viêm gan B mạn tính nên siêu âm B ổ bụng và xét nghiệm alpha-fetoprotein 6 tháng một lần để sàng lọc ung thư gan. Người có nguy cơ cao nên làm ít nhất 3 đến 6 tháng một lần. Người mang virus tạm thời chưa cần dùng thuốc thì nên xét nghiệm công thức máu, chức năng gan, chỉ số virus, alpha-fetoprotein và siêu âm B 6 đến 12 tháng một lần. Một khi đủ điều kiện dùng thuốc thì phải bắt đầu điều trị ngay. Người có thể xét nghiệm thấy virus trong máu, trên 30 tuổi, thì được khuyến nghị điều trị kháng virus, bất kể transaminase có cao hay không. Người có người nhà từng bị xơ gan hoặc ung thư gan do viêm gan B cũng vậy. Các thuốc uống được hướng dẫn khuyến nghị gồm entecavir, tenofovir và các thuốc cùng loại. Hướng dẫn nêu rõ, phần lớn người bệnh phải dùng thuốc lâu dài, tỷ lệ virus tăng trở lại sau khi ngừng thuốc cao
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Zhang BH, Yang BH, Tang ZY (2004). Randomized controlled trial of screening for hepatocellular carcinoma. Journal of Cancer Research and Clinical Oncology, 130(7), 417-422. https://doi.org/10.1007/s00432-004-0552-0; Chen CJ, Yang HI, Su J, et al.; REVEAL-HBV Study Group (2006). Risk of hepatocellular carcinoma across a biological gradient of serum hepatitis B virus DNA level. JAMA, 295(1), 65-73. https://doi.org/10.1001/jama.295.1.65; Liaw YF, Sung JJ, Chow WC, et al.; Cirrhosis Asian Lamivudine Multicentre Study Group (2004). Lamivudine for patients with chronic hepatitis B and advanced liver disease. New England Journal of Medicine, 351(15), 1521-1531. https://doi.org/10.1056/NEJMoa033364; Phân hội Bệnh gan, Hội Y học Trung Quốc và Phân hội Bệnh truyền nhiễm, Hội Y học Trung Quốc (2022). "Hướng dẫn phòng ngừa và điều trị viêm gan B mạn tính (bản năm 2022)". Tạp chí Bệnh gan Trung Hoa, 30(12), 1309-1331. https://doi.org/10.3760/cma.j.cn501113-20221204-00607; phiên bản tiếng Anh của cùng hướng dẫn: You H, Wang F, Li T, et al. (2023). Guidelines for the Prevention and Treatment of Chronic Hepatitis B (version 2022). Journal of Clinical and Translational Hepatology, 11(6), 1425-1442. https://doi.org/10.14218/JCTH.2023.00320; Wun YT, Dickinson JA (2003). Alpha-fetoprotein and/or liver ultrasonography for liver cancer screening in patients with chronic hepatitis B. Cochrane Database of Systematic Reviews, CD002799. https://doi.org/10.1002/14651858.CD002799 (ý kiến phản đối); Aghoram R, Cai P, Dickinson JA (2012). Alpha-foetoprotein and/or liver ultrasonography for screening of hepatocellular carcinoma in patients with chronic hepatitis B. Cochrane Database of Systematic Reviews, CD002799.pub2. https://doi.org/10.1002/14651858.CD002799.pub2 (ý kiến phản đối); Cục Bảo hiểm Y tế Quốc gia (2025). "Bảo hiểm y tế Trung Quốc đem lợi ích đến người dân, tích lũy từng bước để đi xa (7): Chế độ mua sắm tập trung dược phẩm và vật tư y tế được chuẩn hóa, thể chế hóa và thực hiện thường xuyên: "Thuốc điều trị viêm gan B hàng đầu là entecavir, trước đây chi phí bệnh nhân dùng trong một năm khoảng 5000 tệ... sau khi mua sắm tập trung, chi phí entecavir một năm giảm xuống còn hơn 100 tệ"". https://www.nhsa.gov.cn/art/2025/12/29/art_14_19172.html
  • Ghi chú: Còn tranh cãi: có người không công nhận kết luận của thử nghiệm ở Thượng Hải. Tổng quan của Cochrane năm 2003 đã tính lại một lần theo thuật toán riêng. Kết quả cho thấy sự khác biệt về tử vong do ung thư gan không có ý nghĩa thống kê (odds ratio OR 0.81, 0.54–1.22). Bản cập nhật năm 2012 nói rằng thử nghiệm này có nguy cơ sai lệch cao, các con số trong một số báo cáo không khớp nhau, nên không thể đưa ra kết luận. Vì vậy, khuyến nghị "nửa năm kiểm tra một lần" dựa vào thử nghiệm còn tranh cãi này, cộng thêm các hướng dẫn của các nước. Lamivudine là thuốc cũ, trong thử nghiệm có 49% số người xuất hiện đột biến kháng thuốc, hiện nay hướng dẫn khuyến nghị các thuốc như entecavir. Có nên dùng thuốc hay không, có thể ngừng hay không, phải căn cứ vào lượng virus, men transaminase, mức độ xơ hóa gan và tiền sử gia đình, do bác sĩ quyết định. Người chưa bị nhiễm thì xét nghiệm hai cặp rưỡi viêm gan B và tiêm vắc-xin, xem mục 1, điều 14 (xét nghiệm hai cặp rưỡi viêm gan B). Viêm gan C là một bệnh khác, xem mục 1, điều 45 (kháng thể viêm gan C). Uống rượu gây hại cho gan, xem mục 2, điều 19 (uống ít hoặc không uống rượu). Người hưởng lợi chủ yếu là chính bạn.

12. Người được chẩn đoán mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, khi tái khám hãy nhờ bác sĩ hoặc dược sĩ xem bạn trực tiếp dùng thuốc hít một lần; người từng phải nhập viện vì đợt cấp thì sau khi xuất viện hãy đi phục hồi chức năng phổi

Tiền ítThời gian vừaCần kiên trì một chútLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Xem cách dùng thuốc hít không tốn thêm tiền, khi tái khám thì mang thuốc theo, dùng một lần trước mặt nhân viên y tế, mất vài phút. Phục hồi chức năng phổi là chương trình tập luyện có người hướng dẫn, kèm theo hướng dẫn về dùng thuốc và tự quản lý bệnh; phải đến tập nhiều lần theo phác đồ, chi phí mỗi nơi một khác. Điều khó là sau khi xuất viện cơ thể còn yếu, nhưng vẫn phải kiên trì đi tập.
  • Nói dễ hiểu: Trong số những người dùng thuốc hít, chỉ khoảng ba phần mười có kỹ thuật hoàn toàn đúng; một số lỗi sẽ khiến thuốc không hít được vào phổi. Ở những bệnh nhân mắc lỗi nghiêm trọng, tỷ lệ phải nhập viện hoặc đi cấp cứu do bệnh nặng lên cao khoảng gấp đôi. Sau khi nhập viện vì đợt cấp mà thực hiện phục hồi chức năng phổi, số người phải nhập viện lại giảm rõ rệt, chất lượng cuộc sống và khả năng đi lại cũng được cải thiện. Còn có giảm tử vong hay không thì vẫn chưa thấy rõ.
  • Lợi ích: Một cuộc khảo sát lấy mẫu trên toàn quốc của Trung Quốc đã kiểm tra chức năng phổi cho 50991 người trưởng thành từ 20 tuổi trở lên. Tỷ lệ mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính là 8.6% (95% CI 7.5–9.9, khoảng tin cậy), tương đương khoảng 9990 vạn người. Ở nhóm từ 40 tuổi trở lên, tỷ lệ này là 13.7%. Trong số bệnh nhân mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, chỉ 12.0% từng làm kiểm tra chức năng phổi. Một phân tích tổng hợp 144 nghiên cứu, trong đó 54354 bệnh nhân được người đã qua đào tạo trực tiếp quan sát khi dùng thuốc hít. Tỷ lệ thao tác hoàn toàn đúng là 31%, tạm chấp nhận được là 41%, kém là 31%. So sánh 20 năm đầu với 20 năm sau thì không có cải thiện. Trong số những người dùng bình xịt định liều, 45% không phối hợp được động tác nhấn thuốc với hít vào. Có 44% hít chưa đủ nhanh hoặc chưa đủ sâu, 46% không nín thở sau khi hít. Một cuộc khảo sát ở Pháp chỉ ghi nhận tình hình, không chia nhóm, trong đó bác sĩ quan sát 2935 bệnh nhân mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính dùng thuốc hít. Hơn một nửa số thao tác có sai sót. Tỷ lệ mắc lỗi nghiêm trọng khiến thuốc không hít được vào phổi ở các loại dụng cụ hít khác nhau dao động từ 15.4% đến 46.9%. Trong 3 tháng trước đó, tỷ lệ phải nhập viện hoặc đi cấp cứu do bệnh nặng lên là 3.3% ở những bệnh nhân không mắc lỗi, và 6.9% ở những người mắc lỗi nghiêm trọng (tỷ số chênh OR 1.86, 1.14–3.04). Phần tóm tắt báo cáo GOLD năm 2023 nêu rõ cần hướng dẫn bác sĩ và bệnh nhân sử dụng đúng dụng cụ hít, đồng thời phải kiểm tra định kỳ khi tái khám. Báo cáo cũng khuyến nghị bệnh nhân mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính tiêm vắc-xin cúm, vắc-xin phế cầu và các loại vắc-xin khác theo quy định của địa phương. Một tổng quan Cochrane năm 2016 đã tổng hợp 20 thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên với 1477 người. Nội dung so sánh là phục hồi chức năng phổi sau đợt cấp của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính với chăm sóc thông thường, không phục hồi chức năng. Có 8 nghiên cứu với 810 người xem xét việc tái nhập viện. Nhóm phục hồi chức năng có tỷ lệ tái nhập viện thấp hơn (tỷ số chênh OR 0.44, 95% CI 0.21–0.91), mức độ bằng chứng trung bình. Tuy nhiên, kết quả giữa các nghiên cứu khác nhau rất nhiều. Có 6 nghiên cứu với 670 người xem xét tử vong, tỷ số chênh OR 0.68 (0.28–1.67); sự khác biệt có thể chỉ là ngẫu nhiên, mức độ bằng chứng thấp. Mức cải thiện chất lượng cuộc sống vượt quá ngưỡng mà bệnh nhân có thể cảm nhận được, mức độ bằng chứng cao. Quãng đường đi bộ trong 6 phút trung bình tăng thêm 62 mét (38–86 mét), mức độ bằng chứng cao
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Wang C, Xu J, Yang L, et al.; China Pulmonary Health Study Group (2018). Prevalence and risk factors of chronic obstructive pulmonary disease in China (the China Pulmonary Health [CPH] study): a national cross-sectional study. Lancet, 391(10131), 1706-1717. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(18)30841-9; Sanchis J, Gich I, Pedersen S; ADMIT (2016). Systematic Review of Errors in Inhaler Use: Has Patient Technique Improved Over Time? Chest, 150(2), 394-406. https://doi.org/10.1016/j.chest.2016.03.041; Molimard M, Raherison C, Lignot S, et al. (2017). Chronic obstructive pulmonary disease exacerbation and inhaler device handling: real-life assessment of 2935 patients. European Respiratory Journal, 49(2), 1601794. https://doi.org/10.1183/13993003.01794-2016; Agustí A, Celli BR, Criner GJ, et al. (2023). Global Initiative for Chronic Obstructive Lung Disease 2023 Report: GOLD Executive Summary. European Respiratory Journal, 61(4), 2300239. https://doi.org/10.1183/13993003.00239-2023; Puhan MA, Gimeno-Santos E, Cates CJ, Troosters T (2016). Pulmonary rehabilitation following exacerbations of chronic obstructive pulmonary disease. Cochrane Database of Systematic Reviews, 12, CD005305. https://doi.org/10.1002/14651858.CD005305.pub4; Greening NJ, Williams JE, Hussain SF, et al. (2014). An early rehabilitation intervention to enhance recovery during hospital admission for an exacerbation of chronic respiratory disease: randomised controlled trial. BMJ, 349, g4315. https://doi.org/10.1136/bmj.g4315 (ý kiến phản đối)
  • Ghi chú: Còn tranh cãi: Nên bắt đầu phục hồi chức năng phổi vào thời điểm nào thì chưa có sự thống nhất. Một thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên ở Anh bắt đầu cho bệnh nhân tập ngay trong vòng 48 giờ sau khi nhập viện, nhưng một năm sau số ca tái nhập viện không giảm (tỷ số nguy cơ HR 1.1). Ngược lại, số ca tử vong còn nhiều hơn (tỷ số chênh OR 1.74, 95% CI 1.05–2.88). Phần tóm tắt báo cáo GOLD năm 2023 cho biết hiệu quả của việc bắt đầu trong 4 tuần đầu sau khi xuất viện vẫn chưa rõ. Vì vậy, việc cần làm là chờ bệnh tình ổn định sau khi xuất viện rồi thực hiện theo sắp xếp của bác sĩ; trong giai đoạn cấp tính khi còn nằm viện, đừng tự ý tăng cường tập luyện. Bài tổng quan Cochrane đó cũng ghi rõ rằng hiệu quả của các nghiên cứu mới được đưa vào nhỏ hơn so với các nghiên cứu trước đây. Hai nghiên cứu về thuốc hít đều chỉ là khảo sát ghi nhận tình hình, không chia nhóm, chưa có thử nghiệm trực tiếp chứng minh rằng "xem một lần khi tái khám" có thể làm giảm số lần nhập viện. Kỹ thuật cụ thể ở mỗi dụng cụ là khác nhau, hãy tuân theo tờ hướng dẫn sử dụng và phần bác sĩ làm mẫu. Vắc-xin cúm xem mục 1 điều 20 (vắc-xin cúm), vắc-xin phế cầu xem mục 1 điều 22 (vắc-xin phế cầu). Người vẫn đang hút thuốc thì trước hết hãy cai thuốc, xem mục 2 điều 3 (Cai thuốc đừng chỉ dựa vào chịu đựng, hãy đi lấy thuốc trước). Người được lợi chủ yếu là chính bạn.

13. Người mắc đái tháo đường (type 1 bắt đầu từ khi bệnh đủ 5 năm) nên kiểm tra tỷ số albumin/creatinin niệu và creatinin máu mỗi năm một lần; người bị tăng huyết áp cũng nên kiểm tra để sớm phát hiện bệnh thận mạn tính

Tiền ítThời gian ítCần kiên trì một chútLợi ích vừaThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Chỉ cần lấy nước tiểu một lần để xét nghiệm tỷ số albumin/creatinin niệu, sau đó lấy máu xét nghiệm creatinin, khi tái khám thì nhờ bác sĩ kê cùng lúc. Cái khó là ngay cả khi thận chưa thấy khó chịu gì cũng phải nhớ đi kiểm tra.
  • Nói dễ hiểu: Trong số người trưởng thành ở Trung Quốc mắc bệnh thận mạn tính, chỉ có một phần mười biết mình mắc bệnh. Người bệnh đái tháo đường type 2 xét nghiệm nước tiểu và máu mỗi năm một lần thì có thể phát hiện sớm hơn; người mắc bệnh type 1 đủ 5 năm cũng vậy. Những người được phát hiện có protein niệu cao, nếu dùng các thuốc như dapagliflozin, nguy cơ tổng hợp của việc chức năng thận xấu đi, tiến triển đến lọc máu hoặc tử vong giảm khoảng bốn phần mười. Nguy cơ tử vong giảm khoảng ba phần mười.
  • Lợi ích: Trong cuộc giám sát toàn quốc về bệnh mạn tính của Trung Quốc năm 2018 đến 2019, 176874 người trưởng thành đều được xét nghiệm máu và nước tiểu. Khoảng 8.2% mắc bệnh thận mạn tính, tương đương khoảng 8200 vạn người. Trong số đó, 73.3% vẫn đang ở giai đoạn sớm, từ giai đoạn 1 đến 2. Chỉ có 10.0% biết mình mắc bệnh. Một cuộc khảo sát khác đã kiểm tra 9672 người bệnh đái tháo đường type 2 tại 45 bệnh viện trên toàn quốc, trong đó 31% mắc bệnh thận mạn tính. Trong 2997 người này, chỉ có 27% trước đó từng được kiểm tra bệnh thận. Hướng dẫn về bệnh thận năm 2024 của KDIGO nói rằng người có nguy cơ cần đồng thời kiểm tra albumin niệu và mức lọc cầu thận (lượng máu mà thận có thể lọc trong mỗi phút). Ưu tiên kiểm tra trước hết là người bệnh tăng huyết áp, đái tháo đường và bệnh tim mạch. Tiêu chuẩn năm 2026 của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ nói rằng người bệnh đái tháo đường type 2, bất kể điều trị như thế nào, đều phải kiểm tra tỷ số albumin/creatinin niệu và mức lọc cầu thận ước tính ít nhất mỗi năm một lần. Người mắc bệnh type 1 đủ 5 năm cũng vậy. Người mắc đái tháo đường kèm tăng huyết áp và albumin niệu tăng mức độ vừa (30 đến 299 mg/g) được khuyến nghị dùng thuốc hạ huyết áp nhóm ức chế men chuyển hoặc nhóm chẹn thụ thể angiotensin. Sau khi phát hiện bệnh thì có thuốc để dùng. Một thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên đã thu nhận 4304 người bệnh thận mạn tính, mức lọc cầu thận từ 25 đến 75, tỷ số albumin/creatinin niệu từ 200 đến 5000. Trong thời gian trung vị 2.4 năm, nhóm dùng dapagliflozin có 9.2% xảy ra một trong các biến cố sau: chức năng thận giảm hơn một nửa, tiến triển đến bệnh thận giai đoạn cuối, tử vong do bệnh thận hoặc bệnh tim mạch. Nhóm dùng giả dược là 14.5%. HR 0.61 (95% CI 0.51–0.72), nguy cơ giảm khoảng 39%. Tử vong lần lượt là 4.7% so với 6.8%, HR 0.69 (0.53–0.88), nguy cơ giảm khoảng 31%. Có hay không có đái tháo đường, hiệu quả gần như nhau
  • Mức độ bằng chứng: B
  • Nguồn: Wang L, Xu X, Zhang M, et al. (2023). Prevalence of Chronic Kidney Disease in China: Results From the Sixth China Chronic Disease and Risk Factor Surveillance. JAMA Internal Medicine, 183(4), 298-310. https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2022.6817; Shi L, Xue Y, Yu X, et al. (2024). Prevalence and Risk Factors of Chronic Kidney Disease in Patients With Type 2 Diabetes in China: Cross-Sectional Study. JMIR Public Health and Surveillance, 10, e54429. https://doi.org/10.2196/54429; Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) CKD Work Group (2024). KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease. Kidney International, 105(4S), S117-S314, Practice Point 1.1.1.1, 1.1.1.2. https://doi.org/10.1016/j.kint.2023.10.018; Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (2026). "Tiêu chuẩn chẩn đoán và điều trị đái tháo đường 2026 · Chương 11: Bệnh thận mạn tính và quản lý nguy cơ". Diabetes Care, 49(Suppl 1), S246-S260, khuyến nghị 11.1a, 11.6a. https://doi.org/10.2337/dc26-S011; Heerspink HJL, Stefánsson BV, Correa-Rotter R, et al. (2020). Dapagliflozin in Patients with Chronic Kidney Disease. New England Journal of Medicine, 383(15), 1436-1446. https://doi.org/10.1056/NEJMoa2024816
  • Ghi chú: Chỉ xếp mức B vì chưa có thử nghiệm ngẫu nhiên nào trực tiếp so sánh xem bản thân việc "mỗi năm kiểm tra một lần" có giúp giảm tử vong hay không. Con số giảm tử vong đến từ những người đã được phát hiện protein niệu cao rồi dùng thuốc. Vì vậy, quy mô lợi ích được đánh giá theo phán đoán là mức vừa, không áp theo mức giảm tử vong để xếp thành mức lớn. Một kết quả tăng cao một lần chưa được xem là chẩn đoán xác định, KDIGO yêu cầu kiểm tra lại để xác nhận. Người bệnh tăng huyết áp cần kiểm tra bao lâu một lần thì hướng dẫn không quy định khoảng thời gian cố định, hãy làm theo chỉ định của bác sĩ. Dùng thuốc gì do bác sĩ quyết định, đừng tự mua. Việc kiểm tra đáy mắt và bàn chân khi mắc đái tháo đường, xem điều 7 (kiểm tra đáy mắt một lần). Người được phát hiện mắc bệnh thận mạn tính, việc tự mua thuốc giảm đau và ăn khế, xem mục 34 điều 14 (chức năng thận kém). Người hưởng lợi chủ yếu là chính bạn.

14. Người mắc ung thư đại tràng đã phẫu thuật và hóa trị, tham gia chương trình vận động có người hướng dẫn, kiên trì tập đủ ba năm

Tiền ítThời gian vừaCần kiên trì cóLợi ích lớnThước đo tỷ lệ tử vong

  • Chi phí: Những hình thức vận động như đi bộ không tốn tiền. Nếu đến khoa phục hồi chức năng hoặc phòng khám kê đơn vận động của bệnh viện để đánh giá thể lực và lập chương trình vận động thì phải trả phí đăng ký khám và phí kiểm tra; thuê huấn luyện viên riêng thì tính thêm. Mỗi tuần phải dành thêm vài giờ để vận động, đồng thời phải kiên trì trong ba năm. Người tập sẽ dễ bị tổn thương cơ và khớp hơn một chút.
  • Nói dễ hiểu: Sau khi phẫu thuật và hóa trị ung thư đại tràng, những người tham gia chương trình vận động có người hướng dẫn trong ba năm có nguy cơ tái phát, xuất hiện ung thư mới hoặc tử vong thấp hơn khoảng 28%. Nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 37%. Sau 8 năm, trong số những người vẫn còn sống, tỷ lệ ở nhóm tập luyện là khoảng chín phần mười, còn nhóm chỉ nhận tài liệu tuyên truyền là khoảng tám phần mười ba. Người tập sẽ dễ bị tổn thương cơ và khớp hơn một chút.
  • Lợi ích: Một thử nghiệm phân nhóm ngẫu nhiên được tiến hành tại 55 trung tâm (CHALLENGE) đã tuyển 889 bệnh nhân ung thư đại tràng. Tất cả đều đã phẫu thuật và hóa trị bổ trợ, thuộc giai đoạn II nguy cơ cao hoặc giai đoạn III, không có di căn khi tham gia nghiên cứu. Họ tham gia nghiên cứu từ 2 đến 6 tháng sau khi kết thúc hóa trị, trước khi tham gia nghiên cứu vận động dưới 150 phút mỗi tuần. Có 445 người tham gia chương trình vận động kéo dài ba năm, 444 người chỉ nhận tài liệu tuyên truyền sức khỏe. Trong 6 tháng đầu của chương trình vận động, cứ hai tuần họ gặp một người hướng dẫn vận động một lần để trao đổi về cách duy trì việc tập luyện, đồng thời phải tập một lần dưới sự giám sát của người hướng dẫn. Từ tháng thứ 6 đến tháng thứ 12, chuyển sang gặp trực tiếp hoặc trao đổi qua điện thoại; sau đó, cho đến hết năm thứ 3, chỉ duy trì mức hỗ trợ tối thiểu. Mục tiêu là tăng thêm 10 giờ-đương lượng chuyển hóa vận động mỗi tuần so với trước đây (đơn vị đo lượng vận động); mọi vận động có cường độ từ trung bình trở lên đều được tính, và chương trình dự kiến phần lớn mọi người sẽ chọn đi bộ. Sau một năm, lượng vận động giải trí mỗi tuần của nhóm vận động tăng thêm 15.6 giờ-đương lượng chuyển hóa, còn nhóm đối chứng tăng thêm 5.1. Thời gian theo dõi trung vị là 7.9 năm. Nguy cơ tái phát, xuất hiện ung thư mới hoặc tử vong ở nhóm vận động thấp hơn nhóm đối chứng khoảng 28%, tỷ số nguy cơ HR 0.72 (95% CI 0.55–0.94). Sau 5 năm, tỷ lệ không xảy ra những biến cố này là 80.3% so với 73.9%. Nguy cơ tử vong thấp hơn khoảng 37%, tỷ số nguy cơ HR 0.63 (0.43–0.94). Sau 8 năm, tỷ lệ còn sống là 90.3% so với 83.2%. Các biến cố bất lợi liên quan đến cơ xương khớp là 18.5% so với 11.5%. Phân tích chi phí của cùng thử nghiệm, tính theo hệ thống chăm sóc y tế công của Canada, cho thấy chương trình vận động ban đầu tốn 2917 đô la Canada mỗi người, nhưng do số ca tái phát giảm nên tổng chi phí trong 5 năm ngược lại thấp hơn 1589 đô la Canada mỗi người.
  • Mức độ bằng chứng: A
  • Nguồn: Courneya KS, Vardy JL, O'Callaghan CJ, et al.; CHALLENGE Investigators (2025). Structured Exercise after Adjuvant Chemotherapy for Colon Cancer. New England Journal of Medicine, 393(1), 13-25. https://doi.org/10.1056/NEJMoa2502760;ClinicalTrials.gov NCT00819208. Colon Health and Life-Long Exercise Change Trial (quy trình thử nghiệm và điều kiện tuyển vào). https://clinicaltrials.gov/study/NCT00819208;Courneya KS, Vardy JL, O'Callaghan CJ, et al. (2016). Effects of a Structured Exercise Program on Physical Activity and Fitness in Colon Cancer Survivors: One Year Feasibility Results from the CHALLENGE Trial. Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention, 25(6), 969-977. https://doi.org/10.1158/1055-9965.EPI-15-1267;Chan KKW, Chu RWK, Cheung MC, et al.; CHALLENGE Investigators (2026). Structured Exercise Program After Adjuvant Chemotherapy for Colon Cancer: A Cost-Utility Analysis of the CHALLENGE Trial. Journal of Clinical Oncology, 44(22), 2130-2139. https://doi.org/10.1200/JCO-26-00765
  • Ghi chú: Thử nghiệm chỉ tuyển người mắc ung thư đại tràng, không tuyển người mắc ung thư trực tràng; đồng thời chỉ tuyển những người đã được phẫu thuật cắt sạch, hoàn thành hóa trị và chưa di căn. Vì vậy, không thể áp dụng trực tiếp cho các bệnh ung thư khác và bệnh nhân giai đoạn muộn. Kết quả chính là tái phát, xuất hiện ung thư mới hoặc tử vong. Tử vong do mọi nguyên nhân là kết quả thứ yếu; cách diễn đạt của tác giả là "phù hợp với việc sống lâu hơn", chứ không coi đây là kết luận chắc chắn. Trong nước hiện chưa có chương trình tương tự, có thể nhờ khoa ung bướu hoặc khoa y học phục hồi chức năng kê đơn vận động. Trước khi bắt đầu tập, hãy đánh giá thể lực trước; trong thử nghiệm, mỗi người đều được kiểm tra vận động trước khi tham gia. Cách tính lượng đi bộ, xem mục 2 điều 11 (mỗi ngày đi bộ đến 7000–8000 bước). Tập sức mạnh, xem mục 2 điều 16 (tập sức mạnh). Người hưởng lợi chủ yếu là chính bạn.